Orman günü akşamı eve çamurlu bir pantolon, ıslak çoraplar ve tırnak altında biraz toprakla dönen çocuk, çoğu ailede önce çamaşır makinesini akla getirir. Bu yazıda kirlenmenin öbür tarafına, araştırmaların ne söylediğine ve ne söylemediğine bakıyoruz.
Finlandiya'daki orman zemini deneyi
Finlandiya'da araştırmacılar, şehirdeki 10 kreşte 3–5 yaş arası 75 çocukla bir çalışma yaptı. Çakıl kaplı dört kreş bahçesine ormandan getirilen zemin serildi: yaban mersini, yosun ve cüce çalılarla birlikte toprak. Çocuklar 28 gün boyunca bu bahçelerde günde ortalama bir buçuk saat oynadı. Karşılaştırma için üç standart bahçe ve her gün ormana giden üç doğa odaklı kreş de izlendi.
Dört hafta sonra orman zemini serilen bahçelerdeki çocukların deri ve bağırsak mikrop çeşitliliği arttı ve her gün ormana giden çocuklarınkine benzemeye başladı. Kanlarında da bağışıklık sisteminin dengesiyle ilişkili belirteçlerde olumlu bir değişim görüldü. Standart bahçede oynayan çocuklarda ise mikrop çeşitliliği azaldı. Çalışma 2020'de Science Advances dergisinde yayımlandı (Roslund ve ark.).
Bu küçük ve kısa bir çalışma. Ölçülen şey bağışıklıkla ilgili belirteçler; daha az hastalandıklarına dair bir sonuç değil. Araştırmacıların kendileri de katılımcı sayısının umdukları kadar olmadığını söylüyor. Yine de doğal zeminle temasın çocuğun mikrobik çevresini zenginleştirdiğine dair dikkat çekici bir bulgu.
Dışarıda olmak daha çok hastalık demek mi?
Pek çok velinin asıl kaygısı bu. ABD'nin Seattle kentinde beş doğa anaokulu ile dört klasik anaokulu 14 hafta boyunca karşılaştırıldı. Doğa anaokulundaki çocuklar günde 4–6 saat dışarıdaydı. Hastalık nedeniyle devamsızlık açısından iki grup arasında fark bulunmadı ve iki grupta da ciddi yaralanma olmadı (Frenkel ve ark., 2019). Bu da küçük bir çalışma; ama “dışarısı hasta eder” varsayımını desteklemiyor. Soğuk hava konusunu Soğuk havada dışarı çıkan çocuk hastalanır mı? yazımızda ayrıca ele aldık.
Çamurun öğrettikleri
Mikropların ötesinde, çamur başlı başına bir öğrenme malzemesidir. Islak toprak kurusundan ağırdır, kayar, iz tutar, şekil alır. Bir yamaçtan inerken çocuk zeminin değiştiğini ayağıyla fark eder. Bir hafta önce kuru olan patikanın bu hafta çamurlu olduğunu görmek, programımızdaki Fark Et → Hatırla → Bağlantı Kur yaklaşımının en somut hâlidir: “Geçen hafta burası böyle değildi. Yağmur yağdı!”
Peki hijyen?
Kirlenmeye izin vermek, temizliği önemsememek değildir. Okula dönüşte gerektiğinde üst kıyafetler değiştirilir ve kişisel ihtiyaçlar karşılanır. Evde de basit bir rutin yeter:
- Eve girer girmez çizmeler kapıda, eller lavaboda.
- Çamurlu kıyafetler için kapının yanında bir sepet. Çocuk kendisi koysun.
- Orman günü akşamı kene kontrolü. Ayrıntılar için: Ormanda güvenlik.
En önemlisi: yüzünüz
Çocuklar kirlendiklerinde yetişkinin yüzüne bakar. “Ne oldu bu pantolon?” sorusu çamuru bir hata olarak öğretir. “Neredeydin, ne buldun?” sorusu ise bir keşif olarak. Çamaşır makinesi birkaç saatte işini bitirir; merakla dönen bir çocuğun ormanla kurduğu ilişki ise yıllar sürer.
